Πολίτες ή οπαδοί;

Facebook και palema.gr Twitter και palema.gr GooglePlus και palema.gr RSS και palema.gr

Είστε εδώ:Αρχική»Άρθρα»Ιστορία»Η ιστορία της Ελληνικής γλώσσας - Μέρος 2ο

Η ιστορία της Ελληνικής γλώσσας - Μέρος 2ο

Γράφτηκε από τον  Παρασκευή, 14 Μαρτίου 2014
  • μέγεθος γραμματοσειράς μείωση του μεγέθους γραμματοσειράς μείωση του μεγέθους γραμματοσειράς αύξηση μεγέθους γραμματοσειράς αύξηση μεγέθους γραμματοσειράς
Η ιστορία της Ελληνικής γλώσσας - Μέρος 2ο

«Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική.
το σπίτι φτωχικό στις αμμουδιές του Ομήρου...
Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου στις αμμουδιές του Ομήρου...»
(Οδ. Ελύτης)

της Βάσως Μαγγανάρη

Aγαπητοί Μυθολόγοι Καλημέρα!

Συνεχίζοντας το αφιέρωμα στην ιστορία της Ελληνικής γλώσσας θα προσπαθήσω να παραθέσω όσο πιο αναλυτικά μπορώ τις απόψεις περί καταγωγής Ελληνικής γλώσσας και αλφαβήτου αναφέροντας την αρχική που ανάγει την Ελληνική στις Ινδοευρωπαϊκές αλλά και τη μεταγενέστερη που υποστηρίζει την ελληνικότητά της. Όπως ανέφερα στο πρώτο μέρος του αφιερώματος η Ελληνική γλώσσα είναι μία από τις αρχαιότερες του κόσμου αφού ομιλείται αδιάκοπα από το τέλος της τρίτης χιλιετίας π.Χ στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο . Είναι δε άμεσα συνυφασμένη με την εξέλιξη του πολιτισμού των Ελλήνων καθ' όλη τη μακρά ιστορική τους πορεία. Σύμφωνα με ξένους και Έλληνες μελετητές πρόκειται για την τελειότερη των γλωσσών και δεν είναι τυχαίο που σ' αυτήν αποτυπώθηκαν έργα που μελετώνται παγκοσμίως όπως τα αθάνατα Ομηρικά Έπη , οι αρχαίες τραγωδίες, συγγράμματα αρχαίων Φιλοσόφων αλλά και αυτά ακόμη τα ιερά Ευαγγέλια των Αποστόλων. Και όπως είπε κάποτε ο Ρωμαίος φιλόσοφος Κικέρων: «αν μιλούσαν οι θεοί θα χρησιμοποιούσαν την Ελληνική».

Ανάμεσα στο σύνολο των 7000 γλωσσών παγκοσμίως ελάχιστες,χαρακτηρίζονται «ανάδελφες» δηλαδή εκείνες που δεν έχουν συγγένεια με άλλες. Οι υπόλοιπες ταξινομούνται σε ομάδες που μεταξύ τους μοιράζονται κοινά λεξιλογικά, γραμματικά, συντακτικά και φωνολογικά στοιχεία. Αυτές οι ομάδες ονομάζονται «γλωσσικές οικογένειες» και η μελέτη τους γίνεται μέσω της ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας.

Βάσει αυτής της επιστήμης η Ελληνική φέρεται να ανήκει σε συγκεκριμένη γλωσσική οικογένεια που αρχικά ονομάστηκε Ιαπετική (λόγω του μυθικού Τιτάνα Ιαπετού) αλλά αργότερα από Γερμανούς γλωσσολόγους μετονομάστηκε σε Ινδοευρωπαϊκή. Πιθανολογείται πως εξαπλώθηκε πριν από 5000 χρόνια στην Ευρώπη και στη νότια και νοτιοδυτική Ασία. Οι γλώσσες της Ινδοευρωπαϊκής ,443 στο σύνολο, οι περισσότερες εκ των οποίων έχουν εξαφανιστεί (όπως για παράδειγμα η Χετιτική), φέρονται ως βλαστοί μιας κοινής γλωσσικής ρίζας της Πρωτοϊνδοευρωπαϊκής (της οποίας η ύπαρξη από τους ίδιους τους μελετητές θεωρείται υποθετική αφού καμιά σχετική γραπτή μαρτυρία δεν έχει βρεθεί που να την τεκμηριώνει).

Από όλες εκείνες τις γλώσσες και διαλέκτους που εικάζεται πως προέρχονται από το αρχαίο παρελθόν η Ελληνική διασώζεται άρτια μέχρι σήμερα διατηρώντας ανέπαφα τα βασικά δομικά χαρακτηριστικά της (γραμματικά, συντακτικά, φωνολογικά) ενώ με τις διαφοροποιήσεις που παρουσίασε σχεδόν από την απαρχή της αποτέλεσε έναν ανεξάρτητο γλωσσικό κλάδο μέσω του οποίου εξελίσσονται οι έρευνες για τη μελέτη των υπολοίπων «συγγενών» γλωσσών. Η έρευνα όμως αυτή περιπλέκεται σε κάποια σημεία κυρίως στον τομέα του λεξιλογίου:

*Αφενός η Ελληνική εμφανίζεται να μοιράζεται κοινές λέξεις με τις υπόλοιπες γλώσσες όπως για παράδειγμα:
πατήρ : λατινικά= pater, αρχ.γερμανική = vater, σανσκριτικά = pitar
φράτηρ: λατινικά = frater, αρχ.Γερμαν. = bruder, σανσκριτικά = bhatar
Ζεύς πατήρ : λατινικά = Juppiter, αρχ. Γερμαν.= dyaus, σανσκρ.=pita
εγώ: λατιν.= ego, αρχ. Γερμαν. = Ich, Σανσκριτ. = aham, κ.α.

*Αφετέρου διαθέτει πληθώρα λέξεων (σε ποσοστό άνω του 50%) που δεν προέρχονται από την ινδοευρωπαϊκή αλλά από το λεγόμενο «προελληνικό υπόστρωμα» (Πελασγική γλώσσα που επέδρασε καταλυτικά στην ανάπτυξη της αρχαίας Ελληνικής η οποία εμπεριέχει άπειρα γλωσσικά Πελασγικά στοιχεία). Η γλωσσική αυτή αφομοίωση προελληνικών λέξεων στην μετέπειτα Ελληνική έγινε με πολύ αργούς ρυθμούς που φτάνουν μέχρι τον 5ο π.Χ αιώνα όπου αναφέρονται πληθυσμοί Προελλήνων που ζούσαν σε απόμερα σημεία του αρχαιοελλαδικού χώρου όπως Θράκη, Λήμνο, Ίμβρο, Άθωνα, Κρήτη κ.α. Την παρουσία αυτών των πληθυσμών που συνετέλεσαν στην γλωσσική αυτή εξέλιξη της Ελληνικής μαρτυρούν οι παρακάτω στίχοι της Οδύσσειας με τους οποίους ο μεγάλος ποιητής αναφέρεται στους Προέλληνες της Κρήτης:

« [...] εν δ' άνθρωποι πολλοί, απειρέσιοι και εννήκοντα πόληες.
Άλλη δε άλλων γλώσσα μεμιγμένη, εν μεν Αχαιοί εν δε Ετεόκρητες μεγαλήτορες, εν δε Κύδωνες Δωριέες τε τριχάικες, διοί τε Πελασγοί.»

Πελασγικές λέξεις που χρησιμοποιούνται από εκείνη τη μακρινή εποχή έως σήμερα είναι όσες απαντώνται με τα προθέματα -νθ,-ττ,-σθ,-σ,-δ, -ξ-,μν,-νδ-σβ.
Για παράδειγμα τοπωνύμια και ονόματα ποταμών, βουνών , νησιών όπως π.χ: Μυκήναι, Αθήναι, Λάρισα, Μήθυμνα, Κόρινθος, Λυκαβηττός, Πίνδος, Ιλισσός, Κηφισός, Λίνδος, Λέσβος, Νάξος, κ.α.
Προελληνικής προέλευσης επίσης είναι πολλά ονόματα φυτών, π.χ: κυπάρισσος, δάφνη, κισσός, όλυνθος (= σύκο), υάκινθος , ρόδον, έβενος αλλά και αντικειμένων: κάλαθος, βάρβιτος, σάλπιγξ, βασιλεύς, διθύραμβος, θίασος, θάλασσα, θάλαμος, πλίνθος, πύργος, λαβύρινθος κ.α.

Αρχικά οι αρχαίοι Έλληνες ήταν λάτρεις του προφορικού λόγου, είτε του φυσικού (δημώδης λόγος) είτε του τεχνουργημένου (φιλοσοφικού - ρητορικού). Αρέσκονταν δηλαδή στο να ακούν κείμενα μέσω δυνατής, γεμάτης συναίσθημα απαγγελίας ποιητών θεωρώντας πως έτσι επιτυγχανόταν καλύτερα η απόδοσή τους αλλά και η διαιώνιση των κειμένων αυτών. Όμως, όπως ήταν φυσικό, η εξέλιξη του προφορικού λόγου οδήγησε στην ανάγκη αποτύπωσής του μέσω της γραφής.

Στην αρχή η γραφή αντιμετωπίστηκε από πολλούς (ακόμη και από φιλοσόφους) με δυσπιστία. Λυπηρό αποτέλεσμα αυτής της αντίληψης ήταν να μην καταγραφεί η διδασκαλία πολλών Ποιητών και Φιλοσόφων μεταξύ άλλων του Πυθαγόρα και του Σωκράτη (η διδασκαλία του οποίου σώζεται καταγεγραμμένη χάριν του μαθητή του Πλάτωνα).

Ως πρώτο είδος γραφής αναφέρονται τα «ιδεογράμματα», που ήταν γραπτά σημεία ή σύμβολα (ιερογλυφική γραφή).

Ακολουθεί ένα σύστημα συλλαβικής γραφής που αποτελούνταν από γραπτά σημεία, καθένα από τα οποία αντιστοιχούσε σε μια συλλαβή. Αργότερα κατά τις ανασκαφές του Άγγλου αρχαιολόγου Έβανς στην Κνωσό ήρθαν στο φως πλήθος πήλινων πινακίδων με χαραγμένα σύμβολα μιας ακόμη γραφής , την οποία ο 'Εβανς ονόμασε Γραμμική χωρίζοντάς τη σε Α΄και Β' (Γραμμική). Δυστυχώς δεν κατέστη μέχρι τώρα δυνατή η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Α΄, που είναι αρχαιότερη και χρονολογείται από το 1750-1450π.Χ. Όμως η Γραμμική Β' που όλα δείχνουν πως διαδέχθηκε την Α' και εμφανίζεται στο νησί γύρω στα 1400 π.Χ αποκρυπτογραφήθηκε πλήρως οδηγώντας αρχικά τον Έβανς στο συμπέρασμα πως επρόκειτο για «βασιλική γραφή» που χρησιμοποιούνταν μόνο από τους γραμματείς του ανακτόρου της Κνωσού. Λίγο χρόνια αργότερα όμως νέες ανασκαφές που έγιναν στην Ηπειρωτική Ελλάδα (Ελευσίνα, Θήβα, Τύρινθα, Μυκήνες) αποκαλύπτουν πιθάρια, αγγεία και πινακίδες που φέρουν χαραγμένη μια όμοια γραφή με τη Γραμμική Β' και συνθέτουν καταγραφές αγαθών και αντικειμένων. Από αυτό οι αρχαιολόγοι συμπέραναν τελικά πως η Β' ήταν γραφή που χρησιμοποιούνταν ευρέως στον ελλαδικό χώρο. Κατά τη διαδικασία αποκρυπτογράφησης ο αρχιτέκτων Michael Ventris αποφάνθηκε πως η Β΄ είναι Μυκηναϊκή και σ' αυτό το συμπέρασμα κατέληξε από το γεγονός πως γύρω στο 1400 π.Χ οι κάτοικοι των Μυκηνών κατέλαβαν το εξασθενημένο πλέον Μινωικό κράτος άρα θεωρήθηκε πιθανό η Β' να επεκτάθηκε από τις Μυκήνες στη Μινωική Κρήτη.

Με τις ανακαλύψεις αυτές η Γραμμική Β' ,η οποία θεωρήθηκε καθαρά Ελληνική γραφή, ονομάστηκε από τους ερευνητές Κρητομυκηναϊκή. Η γραφή αυτή χρησιμοποιήθηκε ως τα μέσα του 12ου π.Χ αιώνα, μέχρι δηλαδή την κάθοδο των Δωριέων. Από τότε και μέχρι τον 8ο πΧ αιώνα δεν έχουν βρεθεί άλλα γραπτά μνημεία (πιθανολογείται πως όσα υπήρχαν έχουν καταστραφεί κατά τη διάρκεια της καθόδου αυτής). Ελλείψει γραπτών στοιχείων λοιπόν οι χρόνοι αυτοί ονομάστηκαν από τους ερευνητές «σκοτεινοί χρόνοι» ή «αρχαίος Μεσαίωνας».

Μετά το πέρας αυτής της περιόδου επανεμφανίζεται στον ελλαδικό χώρο ένα νέο γραφικό σύστημα που αποτελούνταν από γράμματα. Η επικρατούσα επιστημονική άποψη είναι πως το σύστημα αυτό, που ονομάστηκε αλφάβητο, κατάγεται από τους Φοίνικες και πως οι Έλληνες το δανείστηκαν από εκείνους. Σ' αυτό το συμπέρασμα οδηγήθηκαν από μια αναφορά του Ηροδότου που αναφέρει τα εξής:

«Οι δε Φοίνικες ούτοι οι συν Κάδμω απικόμενοι τών ήσαν Γεφυραίοι άλλα τε πολλά οικήσαντες ταύτην την χώρην εισήγαγον διδασκάλια ες τους Έλληνας και δη και γράμματα, ουκ εόντα πριν Έλλησι ως εμοί δοκέει, πρώτα μεν τοίσι και άπαντες χρέωνται Φοίνικες• μετά δε χρόνου προβαίνοντος άμα τη φωνή μετέβαλλον και τον ρυθμόν των γραμμάτων».

«Οι δε Φοίνικες αυτοί, που μαζί με τον Κάδμο αφίχθησαν μεταξύ αυτών οι Γεφυραίοι και σε πολλά άλλα μέρη κατοικήσαντες την χώραν αυτήν εισήγαγαν και τέχνες (νέες ή άγνωστες) στους Έλληνες και μάλιστα και (κάποια) γραφή, η οποία δεν ήταν γνωστή πριν στους Έλληνες, καθώς εγώ νομίζω, πρώτα αυτήν την γραφή, την οποίαν και όλοι οι Φοίνικες μεταχειρίζονται• μετά όμως με την πάροδο του χρόνου (οι Φοίνικες) μετέβαλλαν μαζί με τη γλώσσα (τους) και το είδος αυτό της γραφής.»

Όμως νεότερες μελέτες οδήγησαν τους ερευνητές στο συμπέρασμα πως το λεγόμενο Φοινικικό αλφάβητο είναι πολύ πιθανό να προήλθε από αρχαιότερα συστήματα γραφής της Μεσογείου και κυρίως από την Κρητομυκηναϊκή Γραμμική γραφή Β΄ ή από τη συλλαβική γραφή των αρχαίων Κυπρίων η οποία παρουσιάζει πολλά κοινά στοιχεία με τη Γραμμική γραφή. Ιστορικοί όπως π.χ ο Γάλλος R. Dussaud,υποστηρίζουν την άποψη πως το αλφάβητο ήταν ελληνική επινόηση και μεταδόθηκε από τους Πρωτοέλληνες της Κρήτης στους Φοίνικες, άποψη που είχε υποστηρίξει με πάθος πρώτος ο ίδιος ο Έβανς στηριζόμενος στο γεγονός πως στις αρχές του 13ου π.Χ αιώνα Κρήτες -που η Παλιά Διαθήκη τους ονομάζει «Φιλισταίους»- μετέφεραν στην Παλαιστίνη και μετέδωσαν στους Φοίνικες την Κρητομυκηναϊκή Γραμμική γραφή Β΄.

Έστω όμως κι αν βασιστούμε στην πρώτη εκτίμηση δηλαδή τη Φοινικική προέλευση του αλφαβήτου, θα πρέπει να τονιστεί πως αυτό ήταν ατελές αφού αποτελούνταν μόνο από σύμφωνα (22 στο σύνολο). Φωνήεντα δεν υπήρχαν. Κατ' αυτή την εκδοχή λοιπόν οι Έλληνες αφού το παρέλαβαν άλλαξαν ορισμένα σύμφωνα σε φωνήεντα. Το μετέτρεψαν δηλαδή σε «φωνηεντικό» κάνοντας τις εξής διαφοροποιήσεις:

α) το aleph έγινε Α, το jod έγινε Ι, το he έγινε Ε, το ajin έγινε Ο και το Wau Υ
β) κατήργησαν τα συμφωνογράμματα «βαυ», F , «κόππα» και «σαν»
γ) Επινόησαν και πρόσθεσαν στο τέλος του αλφαβήτου τα σύμφωνα Φ και Χ.

Με βάση αυτά τα γράμματα δημιουργήθηκαν τα διάφορα ελληνικά τοπικά αλφάβητα. Μεταξύ αυτών το κρητικό, το κορινθιακό, το αλφάβητο της Χαλκίδας (του οποίου η χρήση εξαπλώθηκε μέχρι την Ιταλία) καθώς και το σπουδαιότερο όλων,το αλφάβητο της Μιλήτου που αποτελούνταν από 24 γράμματα και που είναι αυτό που επικράτησε τελικά σε όλο τον ελλαδικό χώρο και έφτασε ως τις μέρες μας.

Στην Αθήνα μάλιστα το 403 π.Χ, διάστημα κατά το οποίο τοπικός άρχοντας ήταν ο Ευκλείδης, καθιερώθηκε με ψήφισμα ως επίσημη η αλφαβητική αυτή γραφή της Μιλήτου της Ιωνίας. Κείμενα που καταμαρτυρούν από πότε γίνεται χρήση της αλφαβητικής γραφής της Μιλήτου σε όλο τον ελλαδικό χώρο διακρίνουμε:

α) στην Ιλιάδα του Ομήρου, π.χ:
«[...] πόρεν δ' όγε σήματα λυγρά, γράψας εν πίνακι πτυκτώ θυμοφθόρα πολλά» :
« [...] μ' απόκρυφα τον προβοδάει σημάδια θανάτου, μες σε διπλωτό σανίδι σκαλισμένα»( Νεοελλην. απόδοση Αλ. Πάλλης)
β) σε επιγραφή αγγείου που βρέθηκε στο Δίπυλο του Κεραμεικού που χρονολογείται από τον 8ο π.Χ αιώνα. Πρόκειται για την αρχαιότερη επιγραφή ελληνικού αλφαβήτου:
«Ηος νυν ορκΗέστον πάντον απαλότατα παίζει τοτο δεκαυμειν»: «όποιος λοιπόν απ' όλους τους χορευτές παίζει με πολλή μεγάλη χάρη, σ' αυτόν να δοθεί αυτό (το αγγείο)»
γ) στη σκυτάλη του Αρχίλοχου (κυλινδρική ράβδο γύρω από την οποία τύλιγαν δερμάτινη ταινία για να γράφουν μυστικές παραγγελίες) 7ος π.Χ αιώνας
δ) από το 776 π.Χ γίνεται για πρώτη φορά αναγραφή των Ολυμπιονικών σε καταλόγους. Μάλιστα το αυτό έτος αναφέρεται ως πρώτος Ολυμπιονίκης ο Ηλείος Κόροιβος. Επίσης από το έτος 767 π.Χ καταχωρούνται τα ονόματα των Εφόρων της Σπάρτης ενώ από το 683 π.Χ αναφέρονται καταγεγραμμένα τα ονόματα των αρχόντων της Αθήνας.

Όλα αυτά τα στοιχεία συμπεριλαμβανομένου της ανακάλυψης και αποκρυπτογράφησης της Γραμμικής Β' καθώς και οι πιο σύγχρονες ανακαλύψεις όπως η εγχάρακτη πινακίδα που βρέθηκε στο Δισπηλιό Καστοριάς και το Κεραμικό όστρακο των Γιούρων (θραύσμα αγγείου που χρονολογείται γύρω στο 5.000-4.500 π.Χ). ενισχύουν ακόμη περισσότερο την άποψη περί Ελληνικής καταγωγής του αλφαβήτου.

Όμως όποια επιστημονική άποψη τεκμηριωθεί τελικά ένα είναι βέβαιο: η Ελληνική είναι η γλώσσα πάνω στη χρήση της οποίας στηρίχθηκαν οι Επιστήμες , οι Τέχνες και τα Γράμματα. Λόγω των απείρων λημμάτων που διαθέτει έχει τη δυνατότητα να δανείζει και να εμπλουτίζει όλες τις άλλες γλώσσες.

Γι αυτό πριν επιλέξουμε οποιαδήποτε άλλη γλώσσα ή γραφή (greeklish), πριν απερίσκεπτα υιοθετήσουμε την οποιαδήποτε «άποψη» περί νεκρής Ελληνικής γλώσσας ,ας αναρρωτηθούμε: Έχουμε άραγε το δικαίωμα να γκρεμίσουμε το αρχαιότερο και πιο μεγαλειώδες μνημείο της Ελληνικής ιστορίας;;;;;;;

Εδώ αγαπητοί Μυθολόγοι σας αποχαιρετώ με τους υπέροχους λυρικούς στίχους του Ν. Βρεττάκου:

«Όταν κάποτε φύγω από τούτο το φώς
θα ελιχθώ προς τα πάνω, όπως ένα
ποταμάκι που μουρμουρίζει.
Κι αν τυχόν κάπου ανάμεσα
στους γαλάζιους διαδρόμους
συναντήσω αγγέλους, θα τους
μιλήσω Ελληνικά, επειδή
δεν ξέρουνε γλώσσες. Μιλάνε
Μεταξύ τους με μουσική.»

ΠΗΓΕΣ:
*ΤΗ ΓΛΩΣΣΑ ΜΟΥ ΕΔΩΣΑΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ- Γ. Χ. Σακελαριάδης *ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ- Ν.Π.Ανδριώτης (Ινστιντούτο Νεοελληνικών Σπουδών-Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη)
*ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ-Χρήστος Λαγός (Εκδόσεις ΔΙΟΝ)
*«Πόθεν και πότε οι Έλληνες;» -Θ.Γ.Γιαννόπουλος (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης)

Αναδημοσίευση από την σελίδα The Mythologists στο Facebook

 

Σχόλια
Κουκλίδης Χαράλαμπος

Διαχειριστής του www.palema.gr, Καθηγητής Φυσικής Αγωγής και προπονητής πάλης στον Παλαιστικό Σύλλογο Αλεξάνδρειας ὁ Ἠμαθίων.

Ιστότοπος: www.palema.gr

Google+

 

Ημερολόγιο άρθρων

« Οκτώβριος 2017 »
Δευ Τρί Τετ Πέμ Παρ Σάβ Κυρ
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31